Home

Ooit heeft Mark Zuckerberg, CEO van Facebook, in een interview verklaard dat het hebben van meerdere identiteiten een gebrek aan integriteit verraadt. Deze uitspraak is niet alleen verontrustend, ik zou haar ronduit wereldvreemd en pervers willen noemen. Dat geconstateerd hebbende, geeft ‘The Zuck’ (zijn smoelenboek telt inmiddels 1,5 miljard gebruikers; zijn opvattingen doen er zogezegd toe) met deze opmerking een onthullend inkijkje in zijn mens- en wereldbeeld. Dat biedt ons een unieke gelegenheid meer zicht te krijgen op wat deze über-whizzkid mogelijkerwijs motiveert.

Wat Zuckerberg beweert gaat in tegen de fundamenteelste principes van zoiets als menselijke waardigheid. Ons woord persoon is afkomstig van het Latijnse ‘persona’, dat masker betekent. Daarin komt tot de uitdrukking dat een persoon altijd meerdere rollen speelt. Wij zijn acteurs op een wereldschouwtoneel waar we, al naar gelang de situatie of context, de beschikking hebben over verschillende maskers.

Feitelijk zijn we onderdeel van een script zonder scenario, waarin we ons gedurende het leven allerhande rollen eigen maken – improviserenderwijs, met vallen en opstaan en de één wat beter dan de ander. Ouder, burger, echtgenoot, lover, werknemer, vriend, verenigingslid: ieder individu put uit een reservoir van verschillende identiteiten die tezamen zijn persoonlijkheid uitmaken. Soms overlappen deze identiteiten elkaar, maar ze vallen nooit samen tot één transparant en platgeslagen ‘ik’.

En dat is maar goed ook, want het zou een nogal mensonterende bende worden wanneer deze rollen volledig verwisselbaar zouden zijn. Zo is een echtgenoot die zichzelf als werknemer beschouwt, een gegarandeerd ingrediënt voor huwelijkse rampspoed. Het masker biedt bovendien bescherming tegen de al te doordringende blik van de ander. Zonder afstand zouden onze kwetsbaarheden en onzekerheden de speelbal kunnen worden voor elk willekeurig individu. Juist in het spel van distantie en nabijheid, van onthulling en verhulling, van verscheidenheid en gelijkheid, houden we onze samenleving leefbaar, speels, spannend en menswaardig.

De mens reduceren tot één identiteit maakt hem ongetwijfeld bijzonder transparant, maar tegelijkertijd ééndimensionaal. Uiteraard kent een dergelijk ‘naakt’ individu geen geheimen meer en is het dus eenvoudig te manipuleren (elke despoot zou er zijn tirannieke vingers bij aflikken). Tegelijkertijd zou zo’n persoon zijn aantrekkingskracht verliezen, hij of zij heeft namelijk niets meer te verbergen en laat dus ook niets meer aan de verbeelding over. Ik vermoed dat vooral doorgewinterde pornoliefhebbers zich op een dergelijke doorzichtige sociale constellatie kunnen verheugen.

Nu bestaat er een archetype mens dat op sociaal, emotioneel en vaak ook op motorisch vlak, wat achterblijft. Deze enigszins wereldvreemde types hebben van oudsher moeite met het wisselen tussen verschillende sociale rollen. Tot voor kort werden deze sociale outcasts wat minzaam aangeduid met de term ‘nerd.’ Tegenwoordig zijn dit de nieuwe helden. Het valt dan ook niet uit te sluiten dat de supernerd onder hen, Mark Zuckerberg dus, oprecht gelooft dat één, transparante identiteit voor iedereen alle sociale onbeholpenheid en wrijving als bij toverslag uit de wereld helpt. Modelleren we onze werkelijkheid naar zijn wensen, dan lopen we het risico in Nerdistan te eindigen; een wereld die vooral de pathologieën van de gemiddelde nerd weerspiegelt.

Toch is dit niet het hele verhaal. Het is evident dat de commercie zich de openbare, sociale netwerkstructuur heeft toegeëigend. In ruil voor al die gratis informatie- en communicatiediensten betaalt de infoconsument met zijn hoogstpersoonlijke gegevens. Feitelijk is Facebook een immense datahandelaar in privégegevens. Zuckerberg fungeert als grootdatahandelaar die ons psychologisch profiel doorverkoopt aan derde partijen, partijen die ons vervolgens met allerlei pasklare aanbiedingen kunnen bestoken.

Omdat een consument een bewustzijn is met een verlangen, staat men voor de opdracht dat bewustzijn te vangen. Daarna is het een koud kunstje onze verlangens te sturen en aan te jagen in de richting van meer consumptie. Het succes van dit handeltje valt of staat met het zichtbaar maken van onze wensen, voorkeuren en gedachten. Data en algoritmen zijn de olie die de radertjes van deze machinerie soepel houden. En die radertjes, dat zijn wij: de ééndimensionale, transparante Facebook-mens die maar één identiteit mag hebben. De natte droom van supernerd Zuckerberg.

Deze column is  verschenen ter gelegenheid van de Facebook Farewell Party en op 22 juni 2015 gepubliceerd op de site van de  Stadsschouwburg van Amsterdam

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s