Home

‘Welkom in uw rimpelloze toekomst’,  staat er boven de toegangspoort van Cybertopia geschreven. Goed gevonden van de makers van Tegenlicht, deze slogan. Trouwens, de makers in Silicon Valley houden ook van slogans, maar dan bij voorkeur in de gebiedende wijs: ‘Change the world, follow your dreams, do whatever you want, move fast and break things en – last but not least – don’t be evil!’

Ik heb me altijd afgevraagd wat die slogans precies betekenen. Naar welke waarden verwijzen ze en wat voor een wereldbeeld zit erachter? Geen onbelangrijke vragen, want in die hele beestenbende van samengeklonterde, slimme apparaten – het internet der dingen – zit natuurlijk de ziel van de makers verstopt. Kortom, een kijkje in hearts & minds van de bewoners van Nerdistan is ook in ons belang, wij moeten immers in hun wereld wonen.

Dankzij de documentaire Cybertopia hebben we in ieder geval meer zicht gekregen op de betekenis van de oneliner ‘Don’t be evil’. Hij betekent: verzet u niet tegen de techniek (dan vertegenwoordigt u het Grote Kwaad) en wees geen politicus, bureaucraat of iemand die überhaupt de fundamentele slechtheid van regeringen ontkent – dan staat u namelijk gelijk aan een duivelontkenner. Was getekend: Peter Thiel, misschien wel de meest eminente poortwachter van uw rimpelloze toekomst.

Het lijkt mij interessant de geloofsbrieven van deze libertariër – die ook wel wordt gezien als het intellectuele geweten van Silicon Valley – wat nader te bekijken, in de hoop zijn opvattingen over het Grote Kwaad beter te doorgronden.

Een interessante aanwijzing vond ik in een interview met Thiel, en ik citeer: ‘Ik vind dat politiek veel te intens is. Dat is waarom ik een libertariër ben.’

Natuurlijk heeft Thiel heeft gelijk: politiek is intens, het is een permanente strijd tussen ideeën, een botsing tussen waarden en overtuigingen. Dat maakt politieke besluitvorming net zo woelig, ondoorzichtig, en soms noodlottig als… het echte leven zelf. Een leven dat mensen confronteert met ingewikkelde dilemma’s, met vragen waar geen eenduidige antwoorden op zijn en met gevolgen die hun oorzaken moeizaam prijsgeven. Kortom, vaak onvoorspelbaar en grillig, soms onrechtvaardig en… intens.

Zet hier eens het techniekdiscours van Peter Thiel en de zijnen tegenover: doelmatigheid, snelheid, flexibiliteit, connectiviteit, gebruikersgemak en, met als kers op de Silicon Valley-pudding, de belofte van totale transparantie. Welkom in uw rimpelloze wereld, want (ik citeer): ‘Transparant worden de dingen als ze worden afgevlakt en gladgestreken en zich soepeltjes voegen naar het rimpelloos stromen van kapitaal, communicatie en informatie, aldus de Duits-Koreaanse filosoof Han in zijn essay ‘De transparante samenleving’.

Deze transparantiezucht en de bijbehorende cypertopia-taal en -ideologie wordt voortgedreven door de logica van big data en algoritmen. In deze van causaliteit gezuiverde ‘meten is weten’-wereld, is de onoverzichtelijke keten van oorzaak en gevolg verbroken. Hier gelden de kristalheldere wetten van correlaties en is de mens gereduceerd tot een informatie verwerkende machine. U bent de data die u genereert, dus net zo berekenbaar, voorspelbaar én controleerbaar als elke andere machine. In dit universum hoeven we ons niet meer het hoofd te breken over de beweegredenen van terroristen. Onze data en algoritmen brengen immers op basis van – ja, van wat eigenlijk? – alle potentiële terroristen in kaart. Sterker nog, we ontmaskeren de terrorist nog voordat hij zelf op de hoogte is van zijn terroristische plannen.

In deze heerlijke nieuwe wereld wordt het probleem van de zwaarlijvigheid teruggebracht tot de keuze van de juiste wearable. Om gedragsproblemen of afwijkingen van de norm te verhelpen, dient het obese datasubject simpelweg zijn persoonlijke datacoach te raadplegen die hem, ergens vanaf de cloud, wijst op ongezonde eet- en bewegingspatronen. Aldus kan men die hele rommelige sociaaleconomische realiteit (zoals bijvoorbeeld de relatie tussen armoede en leefstijl) buiten beschouwing laten. Vertoont het datasubject ongewenst gedrag of laat zijn gezondheid hem in de steek, dan is dat geen maatschappelijk, maar een individueel probleem. Of eenvoudigweg een kwestie van meer data of beter rekenwerk.

Ziet u hoe mooi dit alles past in het utilistische, libertarische of, zo u wilt, neoliberale plaatje? Anders gesteld: delete Aristoteles’ zoön politikon (ook wel vertaald als sociaal wezen), enter Thiels a-politieke en geatomiseerde datasubject – ‘There is no such thing as society’, om de Iron Lady maar eens af te stoffen.

Hoe schraal het mens- en wereldbeeld van deze technocratische versie van de werkelijkheid ook mag zijn, de verleiding haar te omarmen is er niet minder om. Wie wil er nu niet in een wereld wonen die eenvoudige oplossingen biedt voor ingewikkelde problemen? Wie wil er nu niet in een werkelijkheid leven waar subjectieve waarden als bij toverslag in objectieve feiten veranderen?

Misschien nog belangrijker is het volgende: de idealen van de Silicon Valley-visionairs beantwoorden aan een diepgewortelde argwaan ten aanzien van het menselijke handelen. De hele geboekstaafde geschiedenis – van Plato’s ideale staat tot aan de grote tirannieën van de 20ste eeuw – heeft men zich afgevraagd: hoe de menselijke kudde zo te temmen dat ze ons niet meer voor onaangename verrassingen stelt. Een vraag die in wezen neerkomt op de wens de onvoorspelbaarheid en onomkeerbaarheid die handelende wezens met hun daden in gang zetten, te neutraliseren.

Welnu, de gedataficeerde bits-en-bytes-wereld brengt de oplossing van dit vraagstuk naderbij, een oplossing die feitelijk neerkomt op het neutraliseren van de mens zelf. Zo hoeven de inwoners van Cybertopia geen beslissingen meer te nemen of lastige morele dilemma’s op te lossen, die komen namelijk zelfstandig uit de gegevens rollen. En dus worden normatieve keuzes overbodig, en waar normatieve keuzes overbodig worden, worden politici overbodig. Resultaat: een gepacificeerde en gedepolitiseerde wereld: gebruikersvriendelijk, doelmatig, voorspelbaar en… niet al te intens.

De ondoorzichtige beslismachine die democratie heet, maakt langzaamaan plaats voor het über-transparante Silicon Reich. Dat wil zeggen: een soort technocratisch fact & figures- bestuur dat een op data en algoritmen gebaseerde wereldordening nastreeft. De libertarische visioenen en verlangens tot onafhankelijkheid die in Silicon Valley-kringen zo virulent rondzingen, staan in het teken van dit ideaal en belichamen een cryptototalitaire heilsstaatverwachting waar een kleine elite van hoogbegaafde programmeurs en superondernemers de dienst uitmaken.

Ik vermoed dat de vestiging van de digitale heilstaat onafwendbaar is. Boven de toegangspoort van dit rijk staat een slogan, afkomstig uit het liedje ‘Fitter Happier’ van Radiohead: ‘Calm / Fitter / Happier and more productive / A pig in a cage on antibiotics.

Welkom in uw rimpelloze toekomst.

Deze column werd uitgesproken op 27 januari 2015 tijdens de VPRO Tegenlicht meet up in Pakhuis de Zwijger te Amsterdam. Aanleiding was de documentaire Cybertopia.

NB: Deze column is ook te bekijken en te beluisteren (vanaf 1:54:10): http://vimeo.com/117972837

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s