Home

Virtuele dialoog met Kasarda over onze technologische conditie, column uitgesproken tijdens meetup voor VPRO Tegenlicht n.a.v. documentaire Zero Days (hier de opname, vanaf 1:49:50: http://vimeo.com/108953334

 

Dus je denkt dat techniek neutraal is. Wat heb je daar in je handen, als ik vragen mag? Een shotgun? Een schiet-geweer bedoel je? En wat je daarmee doet bepaalt dus of het goed of slecht is. Kortom, het zijn niet wapens die mensen doden, maar mensen die mensen doden, ongeveer zoals de NRA graag aanvoert in haar verdediging van wapenbezit?
Goed, laten we er een beetje op los filosoferen: wapentuig… dat is toch vooral moordtuig? Ik bedoel: werktuig gemaakt om mensen, dieren en dingen kapot te schieten? Dus als een welwillende kleuter per abuis zijn zusje uit de boom knalt, dan doet het schiettuig toch precies waarvoor het gemaakt is? Ja, ik geef toe het is allemaal een beetje Heideggeriaans… de hamer hamert; het pistool pistoolt, zou je dan hier moeten zeggen… Maar toch had hij een punt: elk werktuig heeft zo zijn eigen gerichtheid, een bepaalde aanleg, het roept op tot een specifiek gebruik… intentionaliteit noemen we dat in filosofenkringen.
Dus dat techniek neutraal zou zijn… nou ja, laat ik mild verwoorden: het is de halve waarheid. Je bent het er niet mee eens.. Nou goed, als schietgrage hacker begrijp ik je reserves.
Oké, laten we het anders benaderen. Een citaat: “technologische ontwikkelingen zijn noch goed, noch slecht, noch neutraal. Het is een complexe mengelmoes van positieve en negatieve elementen.” Jacques Ellul. Vrij vertaald: techniek heeft allerlei onvoorziene gevolgen, ze reconfigureert sociale verhoudingen en legt bepaalde machtsrelaties op. Neem de anticonceptiepil. Onbedoeld neveneffect: emancipatie van homo’s. Ja, heel verrassend, dat vond ik ook. Het loskoppelen van de relatie tussen de geslachtsdaad en het verwekken van nageslacht, bleek een enorme duw in de rug – in dit verband misschien een wat ongelukkige woordspeling – voor de erkenning en emancipatie van homo’s.
In de techniekfilosofie wemelt het van de voorbeelden die laten zien dat de instrumentele visie op technologie – de gedachte dat de mens tot het rijk der doelen behoort en zijn techniek tot het rijk der middelen – op een misvatting berust. Eenvoudig gezegd, en zero days bevestigt dat: de techniek neemt meer dan eens een loopje met ons.
Techniek is uiteindelijk toch primair een hulpmiddel, zeg je? Goed, laten we de mythologie erbij halen.
Toen Prometheus de opdracht kreeg de wereld van mens en dier te scheppen, besteedde hij dit taakje uit aan zijn niet al te snuggere broertje Epimetheus. Deze ging enthousiast aan de slag met de mand aan kwaliteiten die hij van Zeus had gekregen. Zo kreeg de gazelle haar snelheid, de leeuw zijn kracht en het stekelvarken zijn stekels. Maar toen de mens aan de beurt was, tastte Epimetheus mis! De mand bleek leeg! Prometheus bedacht een list en roofde het vuur – symbool voor technisch vernuft – van de Goden op de Olympus en schonk dit aan ons stervelingen.
Nu vraagt je je natuurlijk af wat de Moraal is van dit verhaal: de mens heeft geen natuurlijke, aangeboren kwaliteiten, hij is van huis uit een gebrekkig wezen, in zijn naakte bestaan niet tot overleven in staat. Kortom, zonder techniek zijn we nergens. De menselijke conditie is een technische conditie; het hele proces van menswording – onze cultuur, zeden en gewoonten – is in essentie een proces van techniekwording; een steeds verdergaande en subtielere veruitwendiging van onze gebreken in en via de techniek. Denken dat techniek neutraal is, of slechts een werktuig, betekent in feite dat je zegt dat de mens neutraal is, of slechts een werktuig. En ik geloof niet dat je dat zou willen beweren.
En hoe het dan met internet zit, vraag je je af? De intentie ervan? De onbedoelde neveneffecten van die samengeklonterde beestenbende van slimme apparaten, ook wel het Internet der Dingen genoemd? In welke zin belichaamt deze megamachine onze ziel en zaligheid? Tja, waar te beginnen?
Laat ik één aspect eruit lichten: het panopticon. Je weet wel: dat gevangenisontwerp in koepelvorm van de 18de eeuwse filosoof Bentham dat bedoeld was om als disciplineringsmodel een algemene maatschappelijke functie te vervullen die – ik citeer – ‘de moraal (kan) hervormen, de gezondheid beschermen, de industrie stimuleren, het onderwijs verbreiden, de publieke lasten verlichten, de economie een rotsvaste basis verlenen (…): dit alles dankzij een simpel architectonisch idee.’ Kern van dit idee: de anonieme, disciplinerende blik van de bewaker – hij bleef onzichtbaar voor de gevangenen – moest de meute controle en conditioneren…

Wat dat met de hedendaags situatie te maken heeft?
Nou je kunt gerust stellen dat Benthams droom ruim 200 jaar later is uitgekomen. Kijk, Foucault heeft dat haarscherp geanalyseerd. Hij zag dat deze machtsstrategie in allerlei instellingen werkzaam was en beschreef hoe haar machtseffecten uitwaaierde over het hele maatschappelijke lichaam. Biomacht noemde hij dat: machtstechnieken die erop gericht zijn (ik citeer) ‘het lichaam af te richten, zijn bekwaamheden op te voeren (…), zijn nuttigheid en volgzaamheid gelijkelijk te doen toenemen (…).’
Wat Foucault niet kon voorzien, was het ontstaan van een digitaal en vloeibaar panopticon. Een disciplineringsmodel dat niet primair inwerkt op het lichaam, maar op de geest: van biomacht naar psychomacht. Inzet van de digitale dressuuroefening? Het vangen van onze verlangens en voorkeuren, van ons bewustzijn. Gewenst machtseffect: de productie van gewillige info- en communicatieconsumenten.

Precies in dit licht moet je volgens mij de megalomane spionageactiviteiten en handel in kwetsbaarheden – zie zero days – van overheden, bedrijven en al dan niet ethische hackers bezien. De logica die eraan ten grondslag ligt is een politiek-bestuurlijke logica, gehoorzamend aan economische imperatieven. Het Grote Gluren kon gedijen doordat de commercie zich de open, transparante netwerkstructuur van internet toe-eigende. Haar niet te stillen datahonger werkte aanstekelijk en staatsinstellingen mochten aanschuiven bij het copieuze datadiner. Feitelijk is het wereldwijde web een publiek-privaat grootbedrijf waarvan de aandeelhouders, die het hele jaar door in vergadering bijeen zijn, betalen met hun persoonsgegevens. Als dividend ontvangen de participanten allerlei gratis, op de persoon afgestemde diensten; zolang zij hun persoonlijke waardepapieren in alle openheid beschikbaar stellen en delen, floreert het systeem en stijgen de koersen.

Ik zie je fronsen, en met recht

We laten ons zo diep in onze hoofden kijken, dat onze verlangens al bekend zijn voordat we ze najagen, dat onze handelingen al voorspeld worden voordat we ze tot uitvoering brengen, dat onze zwakheden al in kaart zijn gebracht voordat we ze zelf kunnen ontdekken. We zijn met andere woorden zo transparant geworden dat we niet meer de beschikking hebben over het menselijke, al te menselijke vermogen onszelf onzichtbaar te maken voor de blik van ander. Dat maakt ons niet alleen kwetsbaar, maar bovenal dreigen we daarmee gereduceerd te worden tot een object ter manipulatie.Er staat dus veel meer op het spel dan het dichten van digitale lekken of het behoud van privacy alleen: we zijn verwikkeld in een strijd om onze waardigheid, om onze geest zo je wilt.

Je kijkt alsof je het in Keulen hoor donderen. Dat doet het ook; er is werk aan de winkel; alfa’s en beta’s moeten hun kennis en kunde bundelen en samenwerken om zo een publiek debat te entameren waarin ideeën ontwikkeld kunnen worden over de maatschappelijke eisen die we aan onze technologie willen stellen. Want daar schort het aan.

Kijk, dit is de kaft van een boekje dat daar een bijdrage aan wil leveren. Ligt vanaf begin maart in de boekhandel: ‘Het digitale proletariaat.’ Drie keer raden waar dat over gaat en door wie het geschreven is.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s