Home

‘Toen Gregor Samsa op een ochtend uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een reusachtig ondier was veranderd.’ In tegenstelling tot Kafka’s hoofdpersoon uit het verhaal De gedaanteverwisseling, die ‘zijn vele, jammerlijk dunne pootjes’ hulpeloos voor zijn ogen zag trillen, beschikte ik nog wel over mijn armen en benen toen ik zo’n 15 jaar geleden ontwaakte. Niet mijn lijf, maar mijn omgeving had een metamorfose ondergaan.

Deurkrukken zaten averechts, deurknopjes bevonden zich aan de binnenzijde van kastdeuren, bureau- en groenteladen, koud- en warmwaterknoppen, alsook de voltallige inhoud van sommige keuken- en klerenkasten hadden stuivertje gewisseld. En dan heb ik het nog niet over al die dingen die achterstevoren dan wel ondersteboven hingen of stonden. Van schilderijen en boeken tot aan wc-borstels en bestekbakken.

Na een geanimeerde avond waren mijn twee vrienden annex grappenmakers voor dag en dauw en met stille trom vertrokken, mij als een vreemde in mijn eigen huis achterlatend. Gelukkig was ik niet alleen: eerst stoven de zusjes Desoriëntatie en Verwarring binnen, al snel gevolgd door de rijzige gestalten van Ontheemding en Onbehagen, naaste familieleden van de meisjes. Dit alles geschiedde onder toeziend oog van de oermoeder van het gezelschap: het oude takkewijf Vervreemding. Ik liet de bende begaan, keek naar buiten en besloot mijn leven te vergeestelijken. Ik ging filosofie studeren.

Sindsdien voel ik een zekere genegenheid voor dat oude takkewijf. Ze heeft de moderne tijdgeest en het denken daarover naar haar hand weten te zetten. Wijsgerige mastodonten als Hegel, Marx en Heidegger hebben zich het hoofd gebroken over de vraag: wat bezielt deze vrouw en hoe kunnen we haar temmen? Deze dame is echter niet voor één gat te vangen, onverminderd weet zij ons met haar grillen en grollen bezig te houden. Sinds Fortuyn ligt de term ‘verweesde samenleving’ in menig mond bestorven en vullen woorden als verwarring en onbehagen de krantenkolommen als nooit tevoren.

Kortom, vervreemding leeft. Maar vervreemding van wat of van wie precies? Het gebruik van dit woord vooronderstelt namelijk een situatie waarin we nog niet vervreemd waren, waarin we samenvielen met ons authentieke zelf en de wereld om ons heen. Hier betreden we een wijsgerig moeras. Want wie beslist en op basis waarvan welk mens- of wereldbeeld als oorspronkelijk geldt? Lastige materie, en voor sommige denkers reden genoeg om het begrip vervreemding failliet te verklaren.

Maar dan gaat men te snel voorbij aan het verhalende karakter van het bestaan. De mens is van oudsher een verhalenverteller. Soms gaan zijn verhalen over helden, omzwervingen of een groter doel, maar evengoed vertelt hij een verhaal over zichzelf. Als het even kan met een begin, een eind en een min of meer coherent plot, al dan niet gefabuleerd. Ontbeert de vertelling deze samenhang, dan liggen desillusie en verwarring op de loer. 

In het verlies aan samenhangende verhalen laat de postmoderne vervreemding zich gelden. Na de Grote Verhalen, dreigen nu ook de Kleine Verhalen ons als los zand door de vingers te glippen. Het oude takkewijf Vervreemding bleek namelijk nog vruchtbaar en heeft Cyberspace gebaard. Een nogal wispelturige, hybride jongeman en bellenblazer bovendien. Hij blaast en blaast en klontert al die levensverhalen samen tot één grote schuimmassa van likes, tweets, Facebook-updates en blogberichtjes. Een narratieve wolkenbrij waar iedereen de ander is en niemand zichzelf.

In deze sfeer gelden de wetten van de hypertekst, hier regeert een surf- en doorkliksubjectiviteit die de ervaring geen tijd geeft om tot een narratief uit te kristalliseren. In deze gewichtsloze pseudowereld is elk verhaal even vast als vloeibaar, even anoniem als openbaar. Cyberspace is een verhalenversnipperaar, een speeltuin voor de zusjes Desoriëntatie en Verwarring waar het oude takkewijf Vervreemding haar tweede jeugd beleeft.

Het wordt tijd onze verhalen uit de klauwen van dit gezelschap te redden. Een internetverwijderknop waarmee men de eigen cyber“geschiedenis” kan wissen, lijkt een goed begin. Google-topman Eric Schmidt stelde het onlangs voor. Vervolgens stopt u met twitteren en facebooken, en zo eigent u zich uw levensverhaal weer toe.

Maar mocht u morgenochtend wakker worden en onverhoopt tot de ontdekking komen dat u in een virtuele wolk bent opgelost, dan weet u in ieder geval hoe laat het is.

Deze column stond 15 mei 2013 in de Volkskrant

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s