Home

Leven is lijden, het doel ervan is de dood en het bewustzijn is een ziekte. Bovendien: geboren zijn is ongemak en het ergste moet nog komen. Wist u overigens dat er slechts één werkelijk ernstig filosofisch probleem bestaat, namelijk de vraag of u zelfmoord moet plegen? Maar wees gerust: ‘It is not worth the bother of killing yourself, since you always kill yourself too late.’

Goedemorgen! Hier uw dagelijkse azijnbode met uw tweewekelijkse azijnpisser van dienst: laten we het eens over het pessimisme hebben. Dat is nodig, want de pessimistische blik wekt wrevel, zoals ik menigmaal uit mijn mailbox kan opmaken. ‘Doemdenker! Zuurpruim!’ Sterker, men plakt het etiket ‘pessimisme’ op de onwelgevallige mening om het veilig in het laatje ‘vroeger was alles beter’-prietpraat op te kunnen bergen. In het beste geval vermoedt men achter de zwartkijker een romantische ziel met een nostalgische inborst, in het slechtste geval een melancholicus van het manisch-depressieve soort. Maar in beide gevallen is de geest van de pessimist vertroebeld door mismoedigheid. Dat maakt hem tot een getroebleerde geest; fascinerend op zijn best, maar ongeschikt om je op te oriënteren.

Een populaire misvatting. Zelfs achter een aartspessimistische denker verschuilt zich meer dan eens een hartstochtelijke levensgenieter. Bovendien blijkt hij vaak heel goed bij zijn hoofd, maar dat fluistert men meestal pas achteraf. Kortom, voor het ongewenst verklaren van de hypochonder en zijn boodschap is meer nodig. Anders waren al die belegen brompotten – Rousseau, Schopenhauer, Nietzsche, Freud, onze eigen Huizinga, om er een paar te noemen – allang op de mestvaalt van de geestesgeschiedenis gedumpt. Nee, wat werkelijk dwarszit is het ingekankerde volksgeloof dat vooruitgang heet. Juist nu. En dat maakt de niet-vooruitgangsdenker, de cultuurpessimist dus, tot spelbreker en persona non grata bij uitstek.

Neem het statige, aan de grond gelopen cruiseschip ‘Europa’. Rijke Russen en Chinezen scharrelen er wat rond; in het toerisme heeft de oude schuit haar bestemming gevonden. Verkleind tot museumstuk is ze voorbestemd voor een souveniersbestaan. ‘Dat is het eeuwige lot van elke beschaving’, mompelt de verstekeling. Maar bemanning en passagiers willen er (nog) niet van horen, klampen zich krampachtig vast aan het wrakhout van hun vooruitgangsillusies en gooien de zuurpruim overboord.

‘Maar de techniek en wetenschap dan?’ hoor ik u riposteren. Zeker, de techniek schrijdt voort, soms als gif soms als medicijn. Vandaag ligt zij binnen handbereik van elke barbaar. ‘Alsof het vroeger allemaal beter was!’ snuift de vooruitgangsutopist. Allerminst. De geschiedenis ontvouwt zich juist eerder cyclisch dan lineair. De terugkeer van hetzelfde, maar dan net anders.

‘En de verlichting dan, de verheffing van de mens uit zijn onwetendheid?’ Nee, de gedachte dat de groei van kennis of het opgepompte ego de mens noodzakelijk bevrijdt, dat gaat de azijnzeiker te ver. Wezenlijke vooruitgang in de ethiek of politiek? Kijk naar de treurbuis, surf over het internet – in de hoop dat uw gewaarwordingen nog niet helemaal zijn afgestompt door de gemediatiseerde spektakelsleur – en kom tot de slotsom dat het vooruitgangsgeloof een bijgeloof moet zijn.

Leest u ter illustratie even mee: ‘ik wil best je stront en darmen mentaliteit over straat schoppen…  dat de hooligans je vervloekte levenshouding je strontkont in de moskee omhoog trappen’. Gert Kruier, de digitale belager van PvdA-politicus Spekman, is iemand die geen onderscheid meer maakt tussen de sfeer van de onmiddellijke behoeftebevrediging (het huis) en de publieke sfeer. Het is een middeleeuwsachtige figuur die slaafs zijn instincten volgt en die met de multitaskende waakzaamheid van een wild dier, zijn plekje onder de zon opeist. De Kruiertjes beschouwen hun leefgebied als privégebied en bakenen hun terrein af met de knots: ambulancebroeders, grensrechters en volksvertegenwoordigers lopen er vroeg of laat tegenaan.

Vooruitgang zei u? Holbewonerisering zult u bedoelen. Geïnstitutionaliseerd zelfs. (Rea)gluurt u maar eens even bij de iconische website GeenStijl en zie hoe de reductie van het bestaan tot een aaneenschakeling van nu-opwellingen de mens prima bevalt. Het verlaagt namelijk datgene wat hem, in de ogen van de pessimist althans, tot last is: zijn bewustzijn.

Kortom, ruim baan voor het pessimistische gedachtegoed! Het beschermt tegen teleurstellingen, schenkt troost en stemt vrolijk. Want: ‘Vooruitgang bestaat niet, en dat is maar goed ook, want zoals het is, is het al erg genoeg.’ Aldus azijnzeiker Gerard Reve.

Deze column stond op woensdag 23 januari 2013 in de Volkskrant.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s